Yusuf aleyhisselam’ın kıssası için “Ahsenü’l-kasas” (en güzel kıssa) buyuruluyor, malum.
Kıssada, umumiyetle konuşmalar üzerinden ilerleyerek kişilerin psikolojisi, dramatik gerilim, ahlak, adalet ve sosyal tahliller güçlü şekilde ortaya konulur.
Sahnelemeler (staging, el-meşhediyye) muazzamın ötesindedir: Rüya, kuyu, Züleyha, zindan, saray, pazar, kardeşlerle karşılaşma, ailenin birleşmesi gibi sahnelerde oradaymış gibi olursunuz.
Kadınların Yusuf aleyhisselam’ı görünce ellerini kesmeleri tüyler ürperten bir tasvirdir. Ancak kıssada uzun uzun gereksiz tasvirler yok. Boşlukları doldurmak okuyucunun tasavvuruna bırakılmış. Mantıkî bağlantıları akıl sahiplerinin inşa etmesi beklenmiş.
Zaten bazı detayların bilinçli olarak eksiltilmesi (hazf) müstakil bir sanattır. Mesela birinin kardeşleri tarafından kuyuya atılmasının meydana getireceği psilolojik ruh hâlini tarif etmeye ne hâcet vardır.
Modern romancılık ve hikaye anlatımında “Lafın tamamını anlatma” kaygısıyla son derece detaylı şekilde tasvirler yapılır.
Arap belâgatında (meâni ilminde) takdim-tehir mühim bir sanattır. Cümlelerde kelimelerin sırası değiştirilerek, metinde hadiselerin akışında ileriye/geriye atıflar yapılarak mânâ ve vurgulama yoğunluğu temin edilir.
Benzer sanat sabır, rüya, takva… gibi kelimelerin yerinde ve ölçülü tekrar edilmesinde de görülmektedir.
Okuyucunun bazı şeyleri bildiği, ancak hikâyedeki bazı karakterlerin bilmediği durumlarla “dramatik ironi” elde edilir. Mesela Yusuf aleyhisselam kardeşlerini tanır ama kardeşleri onu tanımazlar. Veya Yusuf aleyhisselam’ın masum olduğunu Züleyha’nın kocası bilmez. Dramatik ironi metne yüksek dramatik gerilim katar.
Rüya, kuyu, zindan, saray, gömlek gibi semboller üzerine ciltler yazılsa yeridir. Zaten kıssa okunup geçilecek bir hikaye değil kıyamete kadar tedebbür edilecek İlâhî metindir.
Kıssanın bir rüya ile başlayıp rüyanın gerçekleşmesi ile bitiyor olması muhteşem bir edebi kapanıştır.
Kıssa psikoloji ilmi çerçevesinde ayrıca mütalaa edilmelidir. Biz sadece iki örnek sunalım: Yakub aleyhisselam’ın ruh hali hakkındaki sayfalar tutacak izahat, muazzam psikolojik derinlik ihtiva eden iki kelimede (güzel sabır) özetlenmiş. “Akşam vakti ağlayarak babalarına geldiler,” gibi kısa bir cümlede pişmanlık, vicdan azabı, gibi üst üste binerek giriftleşmiş dramatik ruh hâli tek cümlede ortaya konulmuş.
Kıssanın muhteşem bir kahraman yolculuğu misali olduğunu unutmayalım.
Peygamberler tarihinden bîhaber birinin usta bir edebiyatçı olması mümkün değildir.
İslam medeniyetindeki bütün büyük “mânâ, söz ve sanat” ustaları kelâm-ı İlâhî’yi örnek alabildikleri ölçüde büyük olabilmişler.
Fakat şu hakikat hiçbir zaman unutulmamalıdır ki kıssaların en güzeli ve Kur’ân-ı kerîmde geçen diğer kıssalar İlâhî kelamdır. Herhangi bir edebî eser değildir. Mutlak ve mukaddestir. Ulaşılamaz bir söz eşiği vardır. İnsanoğlu ne kadar gayret ederse etsin, uzanamayacağı bir irtifaya sahiptir. Şiirleri secdeye kapandıran bir metindir.
Mânevî, mûcizevî, ulvî, kudsî, dînî taraflarını zaten anlamamız mümkün değil. Sadece zâhirî, literal ve edebî bakımdan mütalaa ettiğimizde dahi yukarıda sadece bir kısmına değinilen tespitler ortaya çıkmaktadır.
——-
Serâzât.com’da yayınlanan yazı ve şiirlerin fikrî hakları ilgili yazar ve şairlere aittir. Bütün hakları saklıdır. İzinsiz kopyalanamaz.
Öncelikle kaleminize, yğreğinize sağlık efendim…
Yûsuf aleyhisselâm kıssası öyle muhkem nakış nakış sadırdan satırlara işlenmiş… Edebî incelikleriyle birlikte derin bir tefekkür ufkunda ele alması yazıya ayrı bir dikkat çekiyor. Hazf, sembolizm ve dramatik ironi gibi unsurları isabetle vurgulanırken, metnin İlâhî kelâm oluşuna gösterdiğiniz hassasiyet ve saygı yazıya ayrı bir vakar ve mana derinliği kazandırıyor. Dolayısıyla, hem estetik bir tahlil hem de okuyucuyu tedebbüre davet eden kıymetli bir bakış sunulması takdire şayan… Yazılarınızda Mana derinliği ve inceliği olması aşkla okunmasının yolunu açıyor.